Ik ben niet spiritueel, niet gelovig, ook niet bijgelovig. Ik geloof in toeval, en dat er soms dingen zijn die zó toevallig zijn dat we ze het liefst aan een hogere macht toekennen, maar dat het uiteindelijk toch echt om een volstrekt willekeurige samenloop van omstandigheden gaat. Maar soms gebeuren er ook bij mij dingen die zo mooi samenkomen dat je bijna wel móet denken dat er ‘meer’ aan de hand is. In een eerder artikel hier vertelde ik jullie dat er van alles speelt momenteel waardoor vrolijk zijn me deze periode soms meer moeite kost dan normaal. Iemand die mij heel dierbaar is. is heel ziek, ongeneeslijk ziek, en het onvermijdelijke is niet langer te ontkennen en wurmt zich steeds meer in de dagelijkse gang van zaken. De dood is mij niet vreemd, mijn moeder (de vrouw op de foto in mijn hand, zie onder) overleed toen ik 10 was, ik weet dus niet beter dan dat de dood een altijd aanwezige partij is, maar dat heeft er ook voor gezorgd dat ik al dan niet onbewust altijd heb gedacht dat ik heel goed weet hoe je met sterven en rouw om moet gaan.

“Ik ben niet spiritueel, niet gelovig, ook niet bijgelovig. Ik geloof in toeval.”

Maar nu er een nieuw sterfgeval op me af stormt merk ik dat alles wat ik zo goed dacht te weten over dit onderwerp woest omver wordt geschopt. Dat er nog allerlei onverwerkte zaken zijn, dat ik geen idee heb hoe ik met dit verdriet om moet gaan, geen benul heb hoe ik dit moet doen, geen besef van wat er gaat gebeuren. Doodgaan, rouwen, hoe dóe je dat? Het zijn vragen waar ik al maanden mee zit, waar ik over lees en over praat, maar waar geen antwoord op is. We vinden dood eng en zwaar. Er is zoveel over te denken maar zo weinig over te zeggen, waardoor mensen die met dood omringd zijn soms onbedoeld een beetje buiten de samenleving worden gezet. Ik ken iemand die onlangs een dierbare heeft begraven, en zij merkt dat mensen haar soms uit de weg gaan, uit angst het verkeerde te zeggen, met als resultaat dat er niets meer wordt gezegd. Ook als buitenstaander is omgaan met andermans verdriet een kunst op zich.

Dit is een beetje de sfeer waar ik al een tijd in zit. Rouwen, hoe dat te doen, hoe het een plek te geven, hoe erover te praten, dat soort vraagstukken. Het leek dan ook wel alsof er hogere machten, vergane zielen of kosmische krachten aan het werk waren toen ik werd uitgenodigd om met Disney naar Mexico te gaan voor hun nieuwe film Coco, die om Dia de los Muertos draait. Zo’n reisje is natuurlijk altijd fantastisch en een waanzinnige traktatie, maar ditmaal was het niet zomaar een snoepreisje. Dia de los Muertos is ‘de dag van de doden’, de hele film gaat letterlijk over de Mexicaanse traditie waarbij de mensen hun overleden dierbaren eren, herdenken en vieren, en over hoe je de dood een plek in het leven geeft.

“Coco gaat letterlijk over de Mexicaanse traditie waarbij de mensen hun overleden dierbaren eren, herdenken en vieren, en over hoe je de dood een plek in het leven geeft.”

Dia de los Muertos is een Mexicaanse feestdag die in vrijwel het hele land wordt gevierd. Het gaat om het eren en vieren van zij die overleden zijn, door middel van ofrenda’s (altaartjes), parades, feest en samenzijn, verspreid over meerdere dagen. De gedachte is dat de zielen, of ‘spirits’, van de doden het dodenrijk verlaten om voor één dag het land van de levenden te bezoeken, zodat zij kunnen zien hoe het met iedereen gaat die ze achter hebben moeten laten. Het is dan ook een ‘familie reünie’, waarbij alles gaat om samenzijn en samenkomen. Op 31 oktober komen de angelitos, de zielen van de kinderen. Er worden ofrenda’s gemaakt voor overleden kinderen en de levenden kinderen verkleden zich en gaan (met hun ouders) de straten op om feest te vieren. Op 1 november komen de zielen van de volwassen terug en is er eveneens feest op straat, en op 2 november bezoeken families de graven van hun overleden dierbaren om een hele dag samen te zijn.

Een ofrenda is een altaar, en wordt door de familie samengesteld om de terugkerende zielen te verwelkomen. Er staan foto’s op van de overledene, want zolang iemand actief herinnerd wordt, is iemand altijd in spirit aanwezig. Zo’n ofrenda wordt verder aangekleed met allerlei dingen die de overledene lekker of leuk vond in zijn of haar leven, zodat als de ziel terugkeert naar aard er lekkere dingen staan te wachten. Soms worden er ook kussens en dekens bij gelegd, zodat de zielen kunnen uitrusten na hun lange reis. Een ander belangrijk onderdeel zijn de marigold flowers, wij noemen ze ‘Afrikaantjes’, in Mexico spreken ze in sommige streken over ‘Flor de Muerto’, bloem van de doden. Marigold heeft een heel sterke en specifieke geur, en wordt gebruikt om de doden de weg te wijzen. Er wordt een pad van marigold gemaakt van de deur naar het altaar, en overal in de stad worden ze bij deuren en ramen gehangen. Zielen kunnen marigold ruiken, zo wil het gebruik, en zo weten ze precies waar ze heen moeten. Deze altaren staan bij mensen in huis, maar ook in restaurants, winkels, op straten en op pleinen. De doden zijn op deze manier heel actief onderdeel van het levende leven, en mensen vertellen elkaar verhalen en herinneringen.

Is een grafbezoek in Nederland toch vaak een stijve en kille aangelegenheid, in Mexico pakken ze dat heel anders aan. Op 2 november komen families samen met de doden op de begraafplaats. Zo’n begraafplaats wordt dan overspoeld door bloemen, en families blijven de hele dag bij de graven om zo samen te zijn met wie ze moeten missen. Ze restaureren de grafsteen, ze zingen liedjes, maken muziek, bidden, huilen, lachen en dansen – en zijn voor één dag weer compleet.

“Verdriet en vreugd gingen zo harmonieus samen, zoveel emotie in de lucht, de dood als einde van een leven en tegelijk de dood als begin van een ánder leven voor wie achterblijven.”

Wij hebben ook zo’n begraafplaats bezocht. Verdriet en vreugd gingen zo harmonieus samen, er hing zoveel emotie in de lucht, de dood als einde van een leven en tegelijk de dood als begin van een ánder leven voor wie achterblijven. Het was een totaal onwerkelijk beeld, een stel dat gearmd bij een kindergrafje zat te picknicken, een grote familie die voor een grafsteen stond te zingen, een oude vrouw die op een opklapstoeltje ademloos naar een steen op de grond aan het staren was, een jongen die heel precies met een piepklein kwastje de letters die ‘opa en oma’ spelden opnieuw aan het inkleuren was, en overal kwam muziek vandaan.

In de film Coco zien we een jongetje, Miguel, die vast komt te zitten in het dodenrijk en zijn weg naar onze wereld moet zien terug te vinden. Dat is, zoals je mag verwachten van een Disney / Pixar film, een heerlijke grappige, slimme, spannende en ontroerende tocht, maar ook zijn ze ontzettend trouw gebleven aan hoe de traditie in het écht is. Overal waar ik liep zag ik de filmwereld, die me overigens minstens zo hard aan het huilen heeft gemaakt als de echte wereld. Coco is díep ontroerend en laat je met plakkende wangen van de tranen achter in je stoel.

“Want iemand is pas dood, als er niet meer over diegene gepraat wordt.”

Maar ook met nieuwe inzichten. Althans, bij mij. Want dit is dus hoe je met de dood omgaat, of om kán gaan, dacht ik toen ik in het vliegtuig terug naar huis zat. De dood hoeft niet enkel een einde te zijn van wat was, maar kan ook de start zijn van een nieuw, ander begin. Iemand die er fysiek niet meer is, zit voor altijd in je hart en in je hoofd, en hoe mooi is het om te geloven dat je eens per jaar weer samenkomt, je elkaar kunt vertellen en laten zien wat je de rest van het jaar niet kon. Zo blijven die andere dagen dragelijk, zo zal iemand nooit vergeten worden, en is het makkelijker en toegankelijker om er met elkaar over te praten. De dood meer in het leven plaatsen, dat lijkt me nou een heel gezonde manier om met zoiets om te gaan. En geloven in dat we elkaar eens per jaar weer mogen zien. Dus ja, dat uitgerekend zo’n film, met zo’n reis, bij mij terecht kwam op dit moment, lijkt me een prima reden om toch op z’n minst érgens in te gaan geloven, en het er in ieder geval heel veel met elkaar over te hebben. Want iemand is pas dood, als er niet meer over diegene gepraat wordt.

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos

Met Disney naar Mexico voor Coco & Dia de los Muertos